جنگ ایران برگ برنده شی‌جین‌پینگ در دیدار با ترامپ؟ | اگر آمریکا بعد از این سفر به ایران حمله کند یعنی ... | زمین بازی فعلا به نفع پکن است

به گزارش اقتصادنیوز، در حالی که رئیس جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، تلاش می کند گام های بعدی خود را در مورد بحران ایران مشخص کند، چین در حال تنظیم اقدامات خود است تا اطمینان حاصل کند که از هر نتیجه ای که در نهایت حاصل شود، سود می برد.

اهداف متعدد و احتیاط عمل

به نوشته نیویورک تایمز، همزمان با اینکه چین مقامات ایرانی را به مذاکره با ایالات متحده ترغیب می کند، در عین حال بی سروصدا به شرکت های خود اجازه می دهد تا با ایران مبادلات تجاری داشته باشند؛ موضوعی که می تواند در صورت ورود مجدد ترامپ به یک جنگ تمام عیار، به کار ایران بیاید.

خبر مرتبط

چگونه پس‌لرزه‌های جنگ ایران در چین احساس می‌شود؟ | اعتراض کارگران در صنعت اسباب‌بازی؛ «پول خون و عرق مرا پس دهید»

اقتصادنیوز: ذخایر استراتژیک نفت و گاز طبیعی چین تا حدودی این کشور را در برابر بحران مصون کرده، اما اقتصاد مبتنی بر تولیدش در حال تزلزل است.

به باور مقامات و تحلیلگران، دولت چین موضع سرراستی در مورد جنگ اتخاذ نکرده است. این کشور اهداف متعددی دارد و با احتیاط عمل می کند، بنابراین در بسیاری موارد مبهم عمل کرده است. بدون شک این جنگ موضوع مهمی در مذاکرات بین ترامپ و شی جین پینگ، رهبر چین، هنگام دیدار آنها در پکن برای یک نشست دو روزه که قرار است در ۱۴ مه آغاز شود، خواهد بود.

سود و ضرر جنگ از نگاه پکن

از یک سو، گرفتار شدن ایالات متحده در جنگ دیگری در خاورمیانه برای چین سودمند است. ارتش ایالات متحده به سرعت مقدار زیادی مهمات را به کار کرده و ذخایری را که در هرگونه درگیری احتمالی در آینده با چین حیاتی خواهد بود، مصرف کرده است. همچنین، این جنگ توجه دولت ترامپ را از آسیا منحرف می کند.

از سوی دیگر، پکن کمک برای پایان دادن به جنگی که ترامپ و اسرائیل بیش از دو ماه پیش آغاز کردند، به حال خودش سودمند می بیند. در اوایل جنگ، ایران عملاً تنگه هرمز را به روی اکثر کشتی ها بست و در عین حال به کشتی های حامل نفت ایران، از جمله کشتی هایی که به مقصد چین می رفتند، اجازه عبور داد. اما اقتصاد چین از بابت افزایش قیمت جهانی انرژی آسیب دیده است.

این کشور همچنین از عملیات دریایی ایالات متحده که مانع از خروج برخی کشتی ها از بنادر ایران می شود، تأثیر می پذیرد. به گفته یون سان، محقق چین در مرکز استیمسون «اگرچه برخی معتقدند که پکن ممکن است طرفدار یک جنگ طولانی مدت در ایران باشد، اما گفتمان سیاسی در پکن در واقع طرفدار کاهش تنش است.»

به گفته دو مقام ایرانی، چین و روسیه از ایران خواسته اند که به مذاکرات با آمریکایی ها ادامه دهد. چهارشنبه گذشته، ترامپ با ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، در مورد جنگ صحبت کرد. لیو پنگیو، سخنگوی سفارت چین در واشنگتن، گفت که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، و وانگ یی، همتای چینی او، روز پنجشنبه در یک تماس تلفنی در مورد جنگ صحبت کردند.

مسئله ترامپ، مسئله شی؛ جنگی که همه چیز را تحت الشعاع قرار داد

ترامپ پیش از این یک بار به دلیل جنگ، نشست با شی را به تعویق انداخته بود. به گفته مقامات آگاه، او می خواهد در موضع قدرت به پکن برود، نه با یک درگیری حل نشده که همچنان بازارهای جهانی را آشفته می کند و منابع نظامی ایالات متحده را تضعیف می کند.

به گفته راش دوشی، محقق دانشگاه جورج تاون و شورای روابط خارجی که در کاخ سفید بایدن روی سیاست چین کار می کرد: «برای چین، مسئله محاصره [دریایی] ما [علیه ایران] مطرح است. برای ما، مسئله حمایت چین از ایران مطرح است.»

سازمان های اطلاعاتی آمریکا اطلاعاتی مدعی اند یک شرکت چینی ممکن است سعی کرده باشد محموله ای از موشک های دوش پرتاب را به ایران ارسال کند. مقامات آمریکایی می گویند، شرکت های چینی همچنین موادی را به ایران ارسال کرده اند که کاربرد دوگانه دارند، به این معنی که می توانند برای اهداف غیرنظامی یا نظامی استفاده شوند.

پس از آغاز عملیات دریایی ایالات متحده در ماه گذشته، تفنگداران دریایی محموله ای را در یک کشتی با پرچم ایران پیدا کردند که ترامپ گفت «خیلی خوب نیست» و شاید «هدیه ای از چین» باشد. او در ۲۱ آوریل به سیان بیسی گفت: «کمی تعجب کردم، اما - چون رابطه بسیار خوبی دارم و فکر می کردم با رئیس جمهور شی جین پینگ تفاهم دارم. اما اشکالی ندارد. جنگ همینطور پیش می رود، درست است؟» این یک هفته پس از آن اتفاق افتاد که ترامپ به فاکس نیوز گفت که نامه ای به شی نوشته و از او خواسته است که به ایران سلاح نفرستد. او گفت که شی در پاسخ به او نامه ای نوشته و گفته است که «اساساً او این کار را نمی کند.»

بی تفاوتی ظاهری ترامپ نشانه دیگری از تلاش او برای حفظ روند مذاکراتش با شی بود. ماه ها پیش، ترامپ و دستیاران ارشدش قصد داشتند در مذاکرات با شی بر تعرفه ها و یک توافق تجاری بالقوه تمرکز کنند، اما اکنون بحث ها بر سر جنگ ایران می تواند این موضوع را تحت الشعاع قرار دهد.

به گفته خانم یون، مقامات پکن «تا زمانی که ترامپ مستقیماً درخواستی نکند، از اعمال فشار جدی بر ایران خودداری می کنند». او گفت از آنجا که مقامات چینی می خواهند «روابط مثبت» با ایالات متحده را تقویت کنند، ممکن است هر درخواستی را که ترامپ از پکن در مورد ایران می کند، جدی بگیرند.

به دنبال الگوی اسلام آباد

به گفته چندین مقام خارجی، چین نقش مهمی در پشت صحنه در قانع کردن ایران به پذیرش شرایط آتش بس ایفا کرد و افزودند که دیپلمات های برخی از کشورهای درگیر در این درگیری، چین را به ادامه تعامل تشویق می کنند. 

به گفته علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین المللی بحران، مقامات ایران در مورد احتمال افزایش روابط خود با چین پس از جنگ صحبت می کنند تا از همان نوع کمک های نظامی که مقامات چینی طی سال های متمادی به پاکستان داده اند، بهره مند شوند. او گفت اکنون برخی در تهران آشکارا می گویند اشتباه ایران این بوده است که در اتحاد با چین و روسیه تحفظ داشته است و باید به جایی رسید که که پاکستان در آن قرار دارد.

در آن سوی خلیج فارس، عربستان سعودی و امارات متحده عربی در تلاشند تا چین را به ایفای نقش دیپلماتیک بزرگتری وادارند. در 20 آوریل، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، با شی تماس گرفت تا در مورد جنگ صحبت کند. یک مقام سعودی گفت که در طول جنگ، عربستان سعودی از چین خواست که به ایران فشار بیاورد تا از حمله به پادشاهی سعودی خودداری کند.

در سال ۲۰۲۳، چین به نهایی شدن گشایش دیپلماتیک بین ایران و عربستان سعودی کمک کرد. به گفته مقام سعودی مذکور، چین در ریاض به عنوان یک طرف ذینفع در روابط بین عربستان سعودی و ایران دیده می شود.

پاکستان هم که میزبان یک دور از مذاکرات صلح ایالات متحده و ایران بوده است، برای پیشبرد مذاکرات به چین متکی است. در ۳۱ مارس، چین و پاکستان بیانیه ای پنج ماده ای صادر کردند که خواستار آتش بس فوری، مذاکرات صلح، حفاظت از اماکن غیرنظامی، بازگشایی تنگه هرمز و احترام به منشور سازمان ملل متحد شد. در ۸ آوریل، شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، در یک پست در رسانه های اجتماعی از پنج کشور به خاطر کمکشان در امضای توافق آتش بس تشکر کرد. چین در صدر این فهرست قرار داشت.

چین در همان هفته با پیوستن به روسیه در وتوی قطعنامه سازمان ملل که اجازه اقدام نظامی چندملیتی برای مجبور کردن ایران به باز کردن تنگه را می داد، حمایت خود را از ایران نشان داد. مقامات ایرانی گفتند که در پشت صحنه، چین به ایران گفته که باید انعطاف پذیری نشان دهد و با آتش بس موافقت کند.

با این حال، برخی از تحلیلگران معتقدند که تمایل چین برای گسترش نقش دیپلماتیک خود در خاورمیانه احتمالاً محدود است. به گفته رایان هاس، دیپلمات سابق و مقام امنیت ملی کاخ سفید که اکنون عضو موسسه بروکینگز است: «اولویت های پکن عملیگرایانه تر از این حرف هاست. آنها دسترسی قابل اعتماد به منابع انرژی و بازارهای امن برای صادرات خود را می خواهند. آنها نمی خواهند چالش های امنیتی منطقه دیگری را به عنوان مشکلات خود بپذیرند».

اهرم تازه برای پکن

سی ان ان هم در گزارشی می نویسد چین همچنان به دیدار قریب الوقوع شی و ترامپ صرف نظر از وضعیت خاورمیانه متعهد است و با احتیاط، درگیری چند ماهه واشنگتن در خاورمیانه را به عنوان عاملی که به طور بالقوه موقعیتش در مذاکرات را تقویت کرده، می بیند. در واقع، پکن این نشست مهم را فرصتی بی نظیر برای تضمین یک رابطه بلندمدت پایدارتر با بزرگترین رقیب اقتصادی و نظامی خود می داند.

اما علیرغم چنین مزیتی، به گفته منابع آگاه، پکن همچنان بسیار محتاط است و در میان مقامات دولتی در مورد چگونگی مدیریت پیچیدگی های بی شمار ناشی از جنگ، به ویژه احتمال بسته ماندن تنگه هرمز - که چین از طریق آن حدود یک سوم نفت و گاز خود را وارد می کند - هنگام ورود ترامپ به پایتخت چین، اختلاف نظر وجود دارد.

به گفته یک منبع چینی «سفر ترامپ با هیچ سفر سران دولتی دیگری یکسان نیست. دوران ریاست جمهوری ترامپ احتمالاً تأثیر ماندگاری بر نظم جهانی خواهد داشت و اساساً نحوه نگرش ایالات متحده به منافع خود را تغییر داده است.» این منبع گفت: «چه سفر او موفقیت آمیز باشد چه نباشد، تأثیر بلندمدتی بر ترتیبات آینده بین چین و ایالات متحده خواهد داشت، صرف نظر از اینکه دموکرات ها به قدرت برسند یا جمهوری خواهان.»

جنگی که برنامه های پکن را به هم ریخت

به گفته کوی هونگ جیان، دیپلمات سابق و محقق امور بین الملل در دانشگاه مطالعات خارجی پکن «این سفر در ابتدا قرار بود بر تأیید توافقات مهم بین دو طرف در طیف وسیعی از بخش های کلیدی متمرکز باشد، اما بحران ایران برنامه ریزی و انتظارات کلی چین را «به طور جدی مختل کرده است». او به سی ان ان گفت: «سیاست خارجی چین یک دیدگاه اساسی دارد: روابط چین و ایالات متحده اولویت اصلی است. هنگامی که روابط چین و ایالات متحده پایدار باشد، می تواند به نوبه خود به ثبات و حتی بهبود روابط چین با سایر کشورها کمک کند.» کوی گفت، ورود ناگهانی ایران، شریک نزدیک پکن، به مرکز روابط ایالات متحده و چین، اوضاع را برای طرف چینی دشوار کرده است.

پکن در شرایطی میزبان این نشست است که چشم انداز توافق ایالات متحده و ایران همچنان مبهم است - و از سرگیری جنگ همچنان یک احتمال واقعی است. به گفته یک منبع چینی، هیچ یک از این سناریوها برای چین بدون خطر نیست. این منبع گفت: «البته ترامپ می خواهد پس از پایان کارش با ایران به چین سفر کند تا بتواند قدرت خود را نشان دهد... اما اگر پس از بازدید از چین به ایران حمله کند، به نظر می رسد که چین ایران را رها کرده است.»

این منبع افزود: «ترامپ بسیار باهوش است، او مستقیماً چین را هدف قرار نمی دهد، اما ابتدا ونزوئلا را از میدان به در کرد، سپس به سراغ ایران رفت - اساساً به دنبال بال های چین در این مناطق بود.»

جنگ نامحبوب و فرصت نادر پکن

اما جنگ ایران طبق برنامه برای ایالات متحده پیش نرفته است. این درگیری به جای نشان دادن قدرت آمریکا، ایالات متحده را به یک رویارویی عمیقاً نامحبوب و ظاهراً غیرقابل حل با پیامدهای اقتصادی جهانی فزاینده سوق داده است.

وو شین بو، عضو کمیته مشورتی سیاست خارجی وزارت امور خارجه چین، گفت: «ترامپ اکنون می خواهد هر چه سریعتر صفحه ایران را ورق بزند. اگر ایالات متحده دست بالا را پیدا می کرد، ترامپ اهرم بسیار قوی تری داشت. اما اکنون مشخص است که ایالات متحده به سادگی نمی توانست بحران ایران را مدیریت کند. بنابراین، به یک معنا، وقتی صحبت از مذاکره با چین می شود، موقعیت چانه زنی نسبی آن تضعیف شده است.»

اعتقاد بر این است که مقامات چینی در آوردن ایران به میز مذاکره نقش داشته اند. اما در حالی که آتش بس بعدی تا حد زیادی جنگ در ایران را متوقف کرده است، واشنگتن و تهران همچنان قادر به توافق نیستند. به گفته منابع آگاه، این وضعیت اکنون می تواند فرصتی بی نظیر برای چین فراهم کند تا از این بن بست پیش از انتخابات میاندوره ای که احتمالاً برای ترامپ بی رحمانه خواهد بود، بهره برداری کند - زیرا ترامپ مشتاق است پیروزی های ملموسی مانند خریدهای بزرگ محصولات کشاورزی ایالات متحده و جت های بوئینگ توسط چین را به رأی دهندگان آمریکایی ارائه دهد.

چین آماده است تا از بازار داخلی گسترده و تسلط خود در زنجیره تأمین عناصر معدنی کمیاب برای رسیدن به خواسته هایش استفاده کند: ابراز «مخالفت» ایالات متحده (به جای عدم حمایت) با استقلال تایوان؛ کاهش محدودیت ها بر صادرات فناوری پیشرفته؛ و حذف شرکت های چینی از فهرست تحریم هایش. 

به گفته یک منبع چینی «ترامپ احتمالاً به این دلیل سفر خود به چین را به تعویق انداخت که احساس می کرد به اندازه کافی اهرم فشار ندارد.» این منبع متذکر شد که ترامپ می خواست از یک پیروزی سریع در ایران به عنوان اهرم سیاسی در دیدار با پکن استفاده کند. او افزود: «اما اکنون به او نگاه کنید، بن بست در ایران مدت زیادی بدون هیچ پیشرفتی ادامه داشته است.»

زمین بازی به نفع چین؛ بازنده با جنگ و برنده بدون جنگ

به گفته وو، مشاور وزارت امور خارجه و مدیر مرکز مطالعات آمریکا در دانشگاه فودان در شانگهای «ما وقتی جنگ شروع شد بسیار نگران بودیم - نه فقط برای منافع نفتی و تجاری خود در خاورمیانه، بلکه نگران بودیم که اگر ایران نتواند مقاومت کند، این برای منافع چین خوب نباشد.»

اما وضعیت فعلی در واقع به نفع چین بوده است.در حال حاضر چنین به نظر می رسد که این جنگ جایگاه جهانی پکن را تقویت کرده و چین را به عنوان سنگ بنای ثبات قرار داده است. در طول این درگیری، شی بارها خواستار صلح شده و متعهد شده که به کشورهای در حال توسعه کمک کند تا کمبود انرژی ناشی از این درگیری را تحمل کنند. در همین حال، به نظر می رسد رهبران غربی روابط خود را با پکن افزایش داده اند.

به گفته جورگ ووتکه، رئیس سابق اتاق بازرگانی اتحادیه اروپا در چین و شریک گروه DGA آلبرایت استونبریج «ایالات متحده بدون پیروزی می جنگد، چین بدون جنگ پیروز می شود. (چینی ها) قطعاً به دلیل هزینه انرژی تحت تأثیر منفی قرار گرفته اند، اما در عین حال، چین از این وضعیت سود زیادی می برد.»

نظام سیاسی چین که طرفدار برنامه ریزی بلندمدت و خوداتکایی است، در مقابله با شوک اقتصادی جهانی نیز موجب برتری آن شده است. ووتکه به سی ان ان گفت: «آنها با سیاست اصلاح شده خود توجیه شده اند. چین احتمالاً آماده ترین کشور است. از نظر سیاسی، آنها برنده هستند، زیرا مانند بزرگسالان حاضر در اتاق به نظر می رسند.»

ترامپ در آخرین سفر ریاست جمهوری خود به پکن در سال ۲۰۱۷ با استقبال باشکوهی روبرو شد. با این حال، هرگونه حسن نیتی که از آن سفر ایجاد شد، به سرعت فروکش کرد و جای خود را به نزدیک به یک دهه رقابت عمیق تر بین دو طرف داد که شامل تجارت، فناوری، بن بست بر سر تایوان، اتهامات مربوط به بیماری همه گیر کووید-۱۹ و حادثه عجیب بالن جاسوسی می شد.

منابع چینی اعلام کردند با توجه به شکاف بین دو طرف، چین در طول نشست پیش رو خیلی از برنامه خود فاصله نخواهد گرفت. چین در تلاشی آشکار برای کاهش تنش ها پیش از این نشست، از انتقاد مستقیم از ترامپ در طول جنگ خودداری کرده است. ترامپ نیز به نوبه خود به دقت نقاط بحرانی بالقوه را مدیریت کرده است.

در حالی که برخی در چین ممکن است در مورد موضع مذاکره ای خود در آستانه اجلاس احساس جسارت کنند، ویلیام کلاین، دیپلمات بازنشسته آمریکایی که سفر ترامپ به پکن را در سال ۲۰۱۷ ترتیب داده بود، تردید دارد که تغییر اساسی ایجاد شده باشد. کلاین گفت: «هر طرف در روابط تجاری و سرمایه گذاری، اهرم فشار کافی بر طرف دیگر دارد و این اهرم فشار تا به امروز به دلیل جنگ ایران تغییر نکرده، تقویت نشده یا تضعیف نشده است. بدیهی است که جنگ ایران بر این دیدار سایه افکنده و آن را شکل خواهد داد، اما من تصور نمی کنم که به یکی از طرفین دست قویتری می دهد.»